MÔ TẢ
Loại cây thấp, cao khoảng 1–2 m, thân và lá có lông trắng như bông. Lá mọc so le, phiến khía sâu, có gai. Cụm hoa hình đầu, mầu tím nhạt. Lá bắc ngoài của cụm hoa dầy và nhọn. Phần gốc nạc của lá bắc và đế hoa ăn được. Lá to, dài 1 – 1, 2m, rộng 50cm. Mặt dưới có nhiều lông hơn mặt trên.
DƯỢC LÝ
- Dùng dung dịch Artichaud tiêm tĩnh mạch, sau 2–3 giờ, lượng mật bài tiết tăng gấp 4 lần (M. Charbol, Charonnat Maxim và Watz, 1929).
- Uống và tiêm Artichaud đều có tác dụng tăng lượng nước tiểu, lượng Urê trong nước tiểu cũng tăng lên, hằng số Ambard hạ xuống, lượng Cholesterin và Urê trong máu cũng hạ xuống. Tuy nhiên, lúc mới uống có khi thấy lượng Urê trong máu tăng lên do Artichaud làm tăng sự phát sinh Urê trong máu. (Tixier, De Sèze M. Erk và Picard. 1934 – 1935).
- Actiso không gây độc.
LIỀU DÙNG:
Thuốc sắc 5–10g, cao lỏng 2–10g.
CÔNG DỤNG:
Thông mật, lợi tiểu, giảm Urê máu, hạ sốt, nhuận trường.
ĐỊA LÝ:
Cây được di thực và trồng nhiều ở Đà Lạt, Sa Pa, Tam Đảo.
THU HÁI:
Gieo hạt tháng 10–11, bứng ra trồng tháng 1–2. Lúc cây sắp ra hoa, hái lấy lá, bẻ sống. Lá Actiso thu hái vào năm thứ nhất của thời kỳ sinh trưởng hoặc vào cuối mùa hoa. Có tài liệu nêu là nên thu hái lá còn non vào lúc cây chưa ra hoa. Ở Đà Lạt, nhân dân thu hái lá vào thời kỳ trước tết Âm lịch 1 tháng.
PHẦN DÙNG LÀM THUỐC:
Thân, lá, đế hoa và rễ.
BÀO CHẾ:
Sấy hoặc phơi khô.
BẢO QUẢN:
Để nơi khô ráo.
ĐƠN THUỐC THAM KHẢO
Viên actiso: mỗi viên chứa 0,2g hoạt chất toàn phần lá tươi Actiso (tương đương 20mg Cynarin). Người lớn dùng 2–4 viên trước bữa ăn. Trẻ nhỏ: 1/4 – 1/2 liều người lớn. Ngày uống 2 lần. Trà Actiso túi lọc: Thân Actiso 40%, Rễ 40%, Hoa 20% + hương liệu thiên nhiên vừa đủ. Mỗi túi chứa 2g trà. Số lượng trà uống trong ngày không hạn chế.
CHỦ TRỊ
- Cụm hoa được dùng trong chế độ ăn kiêng của người bệnh đái tháo nhạt vì nó chỉ chứa lượng nhỏ tinh bột, phần Carbon Hydrat gồm phần lớn là Inulin.
- Lá Actiso vị đắng, có tác dụng lợi tiểu và được dùng trong điều trị bệnh phù và thấp khớp.
- Lá tươi hoặc khô sắc hoặc nấu thành cao trị bệnh về Gan (gan viêm mạn, da vàng), thận viêm cấp và mạn, sưng khớp xương. Thuốc có tác dụng nhuận trường và lọc máu nhẹ đối với trẻ em.
- Thân và rễ Actiso thái mỏng, phơi khô, công dụng giống lá.